Thursday, March 28, 2019

नाटक!

आज जागतिक रंगभूमी दिन आहे म्हणे. 
खरं तर, हे जग हीच एक विशाल रंगभूमी आहे, आणि आपण सारे - माणसे, पशुपक्षी, किडेमुंग्या, साप-गांडुळे, - या रंगभूमीवरची पात्रे आहोत, असं कुणीतरी म्हणून ठेवलंय. 
प्रत्येकाच्या वाटणीला त्याची त्याची भूमिका आलेली असते. ती त्याने बजावायची असते. तरीही, 
काहीजण स्वत:ची भूमिका विसरून पुन्हा तोंडाला रंग फासतात, काहीजण वेगळे मुखवटे धारण करतात, आणि आपली मूळ भूमिका न बजावता, दुसरीच भूमिका वठवतात.
उलट, अशांमधलेच काहीजण श्रेष्ठ, नटसम्राट ठरतात.
मग त्यांच्यातला माणूस शोधण्याची, तो लोकांसमोर मांडण्याची किंवा आपणच शोधलेला, त्यांच्यातला माणूस कसा मोठा आहे, त्याचं कसं वेगळेपण आहे, असं सांगणाऱ्यांची स्पर्धा सुरू होते.
यातून एक नवं नाट्य तयार होतं.
कधीकधी ते इतकं रंगतं, की बाकीचे सारेजण भान विसरून ते नाटक न्याहळू लागतात.
... म्हणजे, मुखवटा धारण करणाऱ्या नटसम्राटाच्या आतला माणूस शोधणाऱ्या माणसांच्या कथेतून निर्माण होणाऱ्या नाटकात नवे मुखवटाधारी अभिनेते तयार होतात, आणि या अभिनयात, त्यांच्यातला खरा माणूस, म्हणजे, त्याच्या वाट्याला आलेल्या भूमिकेचा नायक तो हरवून बसतो.
... आणि आपण, प्रेक्षक बनून तोंडात बोटं घालून बसताना आपली मूळ भूमिकाही विसरलेलो असतो.
मग समीक्षा सुरू होते, नाटकातून निर्माण होणाऱ्या नाटकांची. त्यातील पात्रांची आणि त्यांनी बजावलेल्या भूमिकांची!
त्यातून सर्वश्रेष्ठ नटसम्राट निवडला जातो. काही दुय्यम कलाकारही नावारूपाला येतात.
या सर्वात, खरं म्हणजे, आपणही, कलाकारच असतो. कारण आपण प्रेक्षक झालेले असतो म्हणजे प्रेक्षकाची भूमिकाच वठवलेली असते.
त्याचं मात्र, मूल्यमापन होतच नाही.
म्हणजे, मूळ भूमिका तर आपण विसरलेलो असतोच, पण प्रेक्षकाची भूमिकाही उठावदारपणे वठलेली नसते.
मग, प्रश्न पडणारच!
या जगाच्या रंगभूमीवर, आपल्या वाट्याला आलेली नेमकी भूमिका काय?
कारण, आपण कलावंतही ठरत नसतो, आणि प्रेक्षकही!!


आठ चौपन

आठ चौपनचा सगळा ग्रुप दहा मिनिटं आधीच प्लॅटफॉर्मवर गोळा झाला आणि पेपरांची देवाणघेवाण सुरू झाली. फलाटावरल्या स्टॉलवरच्या पोऱ्यानं पाण्याच्या दोनतीन बाटल्या आणि कचोरीचं पुडकं एकीच्या हाती आणून दिलं तेवढ्यात गाडी फलाटावर येतच होती. हातातल्या पर्स, पिशव्या, छत्र्या सावरत सगळ्याजणींनी एकमेकींकडे पाहून डोळ्यांनीच इशारे केले, आणि झेपावायच्या तयारीत त्या उभ्या राहिल्या...

गाडी पुरती थांबायच्या आधीच सगळ्याजणी जागा पटकावून स्थिरावल्या होत्या...

पुढच्या दोनतीन मिनिटांत डबा खचाखच भरून गेला आणि पुन्हा इशारे झाले... एका प्लास्टिकच्या पिशवीतली एक छोटीशी डफली बाहेर आली, आणि नाजूकशी थाप पडताच नेहेमीच्या सवयीनं तो डबा सळसळला...
डोळे मिटून, हात जोडून सगळ्याजणी शांत सुरात प्रार्थना म्हणत होत्या... `इतनी शक्ती हमें देना दाता....' विंडोच्या बाजूला उमटलेल्या त्या सुरानी फलाटावरच्या गर्दीतही एक प्रसन्न झुळूक लहरून गेली...
चढत्या सुरांबरोबर गाडीनंही वेग घेतला आणि अवघ्या डब्यात सूर आणि तालाचा मस्त मेळ जमला... अवघ्या डब्याला सवयीचा झालेला नेहेमीचाच तो आगळा सोहळा सुरू झाला... एकामागून एक येणाऱ्या सुरेल गाण्यांबरोबर डब्यातल्या सगळ्या बायका गुणगुणू लागल्या, आणि खचाखच भरलेली सगळी गर्दीच जणू एक्जीव होऊन गेली... पुढच्या पाऊण तासाच्या प्रवासाला सूर गवसला, आणि त्या सुरांनी सकाळच्या ताजेपणालाही एक नवी टवटवी आणली... मधल्या स्टेशनावर चढणाऱ्या एका वयस्कर सोबतीणीसाठी अगोदरच कुणीतरी जागा मोकळी करून ठेवली होती...

मिनिटभरासाठी गाडी थांबली आणि डब्यातल्या सुरांची पट्टी थोडीशी खाली झाली. दररोज न चुकता त्यांच्याबरोबर असणारी ती सोबतीण आज फलाटावर नव्हतीच... गाडी सुटली तेव्हा त्या सुरांमधली अस्वस्थ छटा बाकीच्या नेहेमीच्या प्रवाशांना नेमकी जाणवली, आणि पुढचं स्टेशन येईपर्यंत डबा थोडासा शांत झाला...

आता गाडीनं मुंबई गाठली होती. पुन्हा पिशव्या, पर्स सावरायला सुरुवात झाली आणि डब्यातला नाद हळूहळू मंदावत गेला. पुन्हा डोळे मिटून एक प्रार्थना झाली आणि पुढच्या स्टेशनागणिक रितारिता होताना डब्यातला उदासपणा मात्र वाढत गेला. प्रवासाच्या सुरुवातीला सुरांमधून सांडणारं चैतन्य गाडी शेवटच्या स्टेशनावर थांबली, तेव्हा कोमेजून गेलं होतं. त्या स्टेशनवर नेहेमी चढणारी त्यांची नेहेमीची साथीदारीण का आली नसेल, ही चिंता प्रत्येकीच्या चेहेयावर दिसत होती.

Monday, March 20, 2017

बोधकथा...

बोधकथा?
महाराज, मलाही अजातशत्रू व्हायचंय. उपदेश करा.... नतमस्तक होऊन हात पुढे बांधून व किंचित झुकून, बोलावे की न बोलावे अशा संभ्रमावस्थेत मनाचा हिय्या करून त्याने महाराजांना नम्रपणे विनंती केली, आणि तो महाराजांच्या मुखाकडे एकटक पाहू लागला. शाही सोफ्याच्या डाव्या हातावरचा पांढराशुभ्र टर्किश नॅपकिन उचलून महाराजांनी एकवार तोंडावरून फिरवला आणि ते हसले. म्हणजे, त्याला तसा भासही झाला असावा. महाराज हसतात तेव्हा कदाचित त्यांना राग आलेला असतो, असं त्याने एेकलेलं होतं. खरं म्हणजे, संपूर्ण महाराजच त्याला नेहमी अनप्रेडिक्टेबल वाटायचे. अवतारी माणसे अशीच, अनप्रेडिक्टेबलच असतात, असेही त्याने एेकले होते. तसे त्याने ज्यांनाज्यांना खाजगीत सांगितले, त्यांनीही त्याला दुजोरा दिला होता. महाराज जेव्हा जे बोलतात, तेव्हा ते तसे नसते, एवढेच आता सगळ्यांना सवयीने आणि अनुभवाने माहीत झाले होते. ते ज्यांच्यावर जोरदार रागावतात ते त्यांच्या सगळ्यात जवळचे असतात, असेही काहीजणांना वाटू लागले होते, पण तसे ते खात्रीपूर्वक सांगू शकत नव्हते. महाराजांच्या टीकाशैलीविषयीदेखील अनेकांना शंका होत्या. ते सहज बोलतात असे वाटायचे तेव्हा ती नेमक्या कुणाला तरी आपल्यावरच केलेली बोचरी टीका आहे, असे वाटायचे, तर ते अगदी थेट रोख धरून टीका करतात तेव्हा त्यातही कौतुक दडलेले अाहे, असा समज व्हायचा. कात्रजचा घाट हे महाराजांचे सगळ्यात आवडते ठिकाण होते. अनेकांना त्यांनीच या घाटातून फिरवूनही आणले होते. त्या प्रवासामुळेच कितीतरी लोकांना महाराजांच्या शक्तीची प्रचीतीही आली होती. उंच आकाशातून हिंडताना, घारीचे लक्ष बरोब्बर जमिनीवरच्या सावजाकडे लागलेले असते. झाडाझुडुपात दडलेला जमिनीवरचा एखादा काळा ठिपकादेखील नेमका हेरून घार त्यावर झेपावते. महाराजांच्या बाबतीतही तसेच असावे असेही अनेकांना वाटायचे. विमानातून जमिनीवर पाहताना, खाली दिसणारे गाव कोणते, त्यातला झाडीने वेढलेला जमिनीचा तुकडा कुणाचा, इतकेच नव्हे तर त्याचा सर्वे नंबर काय हेदेखील ते सांगू शकायचे. जगाच्या पाठीवरच्या कितीतरी देशांत त्यांच्या ओळखी होत्या. त्यांचे शिष्यगण जगभर पसरलेले होते, तरीही त्यांनी कधीही स्वतः महान असल्याचा आव आणला नव्हता. भारतात तर त्यांच्या कृपेने अनेकांची आयुष्ये भराभराटून गेली होती. एखाद्यावर त्यांची मर्जी बसली की त्याच्या आयुष्याचे सोने होऊन जायचे, हेही अनेकांना माहीत होते. खरे म्हणजे, महाराज कुणा एकाचे नव्हतेच. सगळीकडे त्यांचे चाहते होते. त्यांचे शिष्यत्व मिळावे म्हणून अनेकांनी त्यांच्या जवळ जाण्याचा प्रयत्नही केला, पण त्यांनी चतुराईने कामाच्या माणसांनाच जवळ केले होते. कोणता माणूस कोणत्या कामाचा आहे, हे ओळखण्याची अतींद्रिय शक्ती त्यांना लाभली आहे, असे त्यांना ओळखतो असे मानणाऱ्यांपैकी काहींना वाटायचे. काहीजण तर स्वतःलाच महाराजांचे शिष्य म्हणवून घ्यायचे, कधीकधी महाराजांनाच हे माहीतही नसायचे. तरीही महाराजांच्या स्थिर चेहऱ्यावरची रेषादेखील हलत नसे, हे त्याने प्रत्यक्ष बघितले होते. अनेकजणांनी महाराजांची एकलव्याप्रमाणे उपासना करून त्यांच्या अंगीचे गुण आपल्या अंगी यावेत यासाठी अपार कष्टही केले होते. ज्यांना त्यातले काही साधले, त्यांनी अचनाक महाराजांना अनपेक्षित गुरुदक्षिणा अर्पण करून त्यांच्याविषयी कृतज्ञता व्यक्त केली होती... महाराजांनी कधीही कुणालाही नाराज केले नव्हते. भक्तिभावाने उतराई झालेल्या प्रत्येकाने जे जे दिले, त्याच्या त्यांनी निर्विकारपणे स्वीकारही केला होता...
***
... शाही सोफ्यावर बसलेले महाराज बराच वेळ काहीच बोलले नाहीत, तोवर त्यांच्यासमोर मान झुकवून उभ्या असलेल्या त्या पामराला हे सारे आठवत गेले, आणि ज्या प्रश्नाचे उत्तर महाराजांनी आपल्याला द्यावे म्हणून आपण ताटकळत होतो, ती उत्तरे आपल्याला आत्ताच मिळत गेली, असा साक्षात्कारी विचार त्याच्या मनात चमकून गेला. तो धन्य झाला होता.
***
महाराजांनी पुन्हा सोफ्याच्या हातावरचा शुभ्र नॅपकीन उचलला, तोंडावरून फिरवला, आणि ते मंद हसले.
महाराजांच्या हास्यातून कृपेचे चांदणे आपल्यावर बरसत आहे, अशा भावनेने महाराजांना हात जोडून तो त्यांच्या पायाशी बसला...

माझ्या आईच्या कविता

ध्यास

इट्ट्ल इट्टल म्हनता, मन पार येडं झालं
ध्यास लागला नामाचा, मन खुळावून ग्येलं
हितं तितं सारीकडं, दिसे इट्टल सावळा
झाडा पाना फुलामंदी मज भासाया लागला

वाटे साजिरी फुलांनी, करू पूजा या द्येवाची
परीे गोंधळ्ले मन, हितंतिथं दिसे तोचि
त्येच्या आंघुळीला वाटे, आणू वाईच गं पानी
पान्यातच उभा व्हता, सावळा गं चक्रपाणि

गंध उगाळाया हाती, घेतली ग मी सहाण
तिच्यामंदी श्रीखंड्याचे, देखिले गं म्या ध्यान
निवदासी आणाया, दूध ग्येले मी घरात
सोता गोकुळीचा कान्हा, उबा माज्या गोकुळात

कशी करू याची पूजा, मज इच्यार पडला
असा द्येव हा इट्टल, आसंल संतांनी पूजिला
नको आंगुळीला पानी, नको त्याला पानं फुलं
ध्यान निरखता निसते, मन भक्तिसंगं झुलं

काय करू रे इट्टला, डोकं झालं सैरभैर
सुचला उपाय मनात, करू सदा नमस्कार
द्येव भावाचा भुकेला, नको उपचार तयाला
माजा सगळाचि भाव, तया चरणी अर्पियला

Friday, October 23, 2015

दसरा


 आम्हा घरी धन 
शब्दांची कोठारे 
शब्दांची हत्यारे 
धारदार... 

शब्द हे संचित 
शब्द व्यवहार 
शब्दांचा संभार 
मनामाजि... 

शब्द न केवळ 
बापुडा तो वारा  
जीवन पैलतीरा
लावितसे... 

जयासि न सीमा 
नसे उल्लंघन 
शब्दांचे कुंपण 
जगण्यासि... 

दसऱ्याच्या शुभेच्छा! 
- दिनेश