Monday, October 14, 2019

गुण्या गोविंदा

दोन भाऊ होते. एक मोठा होता, आणि दुसरा धाकटा होता. कारण ते जुळे नव्हते. अगोदर जन्माला आलेला भाऊ सुरुवातीला काही दिवस मोठा भाऊ होता. नंतर धाकटा भाऊ म्हणाला, आता मी मोठा भाऊ! मोठा म्हणाला, ठीक आहे. मग या वेळी मी धाकटा!...
अशा रीतीने दोघे भाऊ गुण्यागोविंदाने रहात होते. पुढे काही वर्षे गेली आणि पोटापाण्याचा व्यवसाय म्हणून काहीतरी करावयास हवे असे दोघांनाही वाटू लागले. पण दोघेही स्वतंत्र विचाराचे आणि स्वाभिमानी बाण्याचे असल्याने, आपला निर्णय आपणच घ्यायचा हे दोघांनीही ठरविले होते. कारण त्याआधी त्यांनी यावर खूप विचारविनिमय करून मगच त्यांचे तसे एकमत झाले होते.
काही काळ विचारविनिमय व चिंतन केल्याने आताच्या धाकट्याने ठरविले, भोजनालय सुरु करायचे! दहा रुपयात थाळी! मग त्याने जमवाजमव सुरू केली. त्यातलीच एक थाळी उचलून बडवत नव्या भोजनालयाची जाहिरातही सुरू केली, आणि गरीबांचे चेहरे खुलले. दहा रुपयात थाळी मिळणार म्हणताना, सरकारी योजनेतून दोन रुपये किलोने धान्य मिळत असले तरी ते अधूनमधून वाचविता येईल या विचाराने लोकं खुश झाली. जिकडेतिकडे धाकट्याच्या दहा रुपयेवाल्या थाळीचीच चर्चा सुरू झाली. धाकट्याचा सरकारदरबारी चांगला वशिला होता. दहा रुपयेवाल्या थाळीसाठी सरकारकडून अनुदान घ्यायचे हे त्याने मनाशी ठरविलेलेच होते.
तर, दहावाल्या थाळीचा बोलबाला सुरू होताच थोरल्याचा तीळपापड झाला, आणि त्यानेही ठरविले. आपणही भोजनालय सुरू करायचे. पाच रुपयांत थाळी...
दोघेही भाऊ एकाच बिल्डिंगमधे दुकान सुरू करणार हे ठरलेलेच होते. थोरलाही वरची किंमत अनुदानरूपाने सरकारकडून उकळणार होता.
आता धाकट्याला चिंता वाटू लागली. आता दहा रुपये थाळीवाला धंदा कसा चालणार या काळजीने तो बेचैन झाला...
इकडे दोघाही भावांची धंद्याची तयारी जोरात सुरू होती. त्याआधी दोघांनीही पुन्हा एक मिटिंग घेतली. जागा वाटप ठरवून घेतले.
धाकटा बेचैन आहे हे मोठ्याच्या लक्षात आले होते. आपण पाच रुपयात थाळी देणार म्हणताना धाकट्याचा दहा रुपयेवाल्या थाळीचा धंदा बसणार हे थोरल्याने ओळखले. त्याला दया आली. काहीही झाले तरी आपण भाऊ आहोत, हे त्याला माहीत होते.
मग दोघांनी युक्ती केली. दोघांनीही आपापली हाॅटेले थाटली.
थोरल्याचे हाॅटेल सुरू झाले. पहिली चारदोन ग्ऱ्हाईके पाच रुपयांत थाळी खाऊन बाहेर पडताना धाकट्याच्या हाॅटेलातील दहा रुपयात थाळी वाला बोर्ड पाहून हसत पुढे निघून जायची.
काही दिवस गेले.
थोरल्याचा धंदा तुफान चालत होता. गर्दी वाढत होती.
अशातच एक दिवस थोरल्याच्या हाॅटेलात तोबा गर्दी असताना अचानक बाहेर बोर्ड लागला... ‘जेवण शिल्लक नाही!’
गर्दी तर भुकेली होती. पण थोरल्याचा नाईलाज होता... लोकांचाही नाईलाज झाला, आणि सारी गर्दी धाकट्याच्या हाॅटेलात वळली.
पाच रुपयांऐवजी दहा रुपयेवाली थाळी खाऊ लागली. आजकाल साधा वडापावही बारा रुपये पडतात, मग थाळीचा दर ठीकच आहे, असे बोलू लागली.
पुढे असे रोजच होऊ लागले.
थोरला हाॅटेल उघडताच बाहेर बोर्ड लावू लागला.
जेवण शिल्लक नाही!
मग गर्दी धाकट्याकडे वळू लागली.
अशा प्रकारे धाकट्याचा धंदा जोरात सुरू झाला.
आता रात्री, हाॅटेल बंद झाल्यावर थोरला आणि धाकटा रोज एकत्र बसतात. धाकट्याच्या हाॅटेलात संपलेल्या थाळ्यांचा हिशेब केला जातो, आणि धाकटा थोरल्याला पाच रुपयांच्या हिशेबाने पैसे देतो. मह दोघे मिळून थाळीमागे ठरलेल्या सरकारी अनुदानाचे स्टेंटमेंट ट्रेझरीत सादर करतात, आणि अनुदान मिळवतात.
.. अशा प्रकारे, दोनही भावांच्या धंद्याला बरकत आली असून दोघेही पुन्हा गुण्यागोविंदानेच नांदत आहेत.
आता त्यांच्यात कोण मोठा, कोण धाकटा यांवरून वादही होत नाहीत.
कारण, भाऊ हा शेवटी भाऊ असतो, छोटा-मोठा कोण हे महत्वाचे नसते, हे सध्याच्या धाकट्यास कळून चुकले आहे!!

Friday, September 27, 2019

धोबीपछाड

भविष्यात काय असेल माहीत नाही. पण काॅंग्रेस आणि राष्ट्रवादी काॅंग्रेसची पुरती पडझड झाली आहे, आणि आता ‘कात्रजच्या घाटा’तून दोन्ही पक्षांचा प्रवास सुरू आहे, हे मान्य करावेच लागेल.
या राजकारणातील सगळ्या घडामोडी काही योगायोगाने घडत असतील असे समजणे हा दुधखुळेपणा ठरेल.
मग कोण असेल त्यामागचा मेंदू??
आज सकाळपासून शरद पवार यांनी ईडी चौकशीच्या निमित्ताने धोबीपछाड देऊन बाजी मारल्याचे चित्र तयार झाले आणि मरगळलेल्या राष्ट्रवादीमध्ये चैतन्य सळसळू लागले. या मुद्द्यावर पवारांनी आपली पाॅवर दाखवून देऊन ते पुण्यात पूरग्रस्तांची विचारपूस करण्यासाठी दाखल होतात तोच इकडे मुंबईत अनपेक्षितपणे प्रकटलेल्या अजितदादांनी विधान भवनात जाऊन आमदारकीचा राजीनामा दिला, आणि बातमीचे केंद्रस्थानच बदलून गेले. ईडी आणि चौकशीच्या माध्यमांतील चर्चा संपल्या आणि अजितदादांच्या धक्कादायक खेळीची चर्चा सुरू झाली. थोरल्या पवारांवरील प्रसिद्धीचा झोत काही क्षणांतच धाकट्या पवारांवर स्थिरावला... तेव्हा मुख्यमंत्री मात्र, वर्षावर विश्रांती घेत होते. ही बातमी त्यांना देणारा फोन वाजला आणि ते झोपेतून खडबडून जागे झाले असे म्हणतात. त्यांनी डोळे चोळतच ही बातमी ऐकली आणि त्यांनाही धक्का बसला, असेही कळते.
राजीनाम्याची बातमी सर्वात आधी ज्यांना कळली ती एकमेव व्यक्ती म्हणजे, विधानसभेचे अध्यक्ष हरिभाऊ बागडे. नंतर एकएक करून ती वार्ता पसरत पसरत मुख्यमंत्र्यांपर्यंत पोहोचली...
सगळेच अंधारात?
या घटनांच्या योगायोगासही एक अनाकलनीय संगती आहे. राजकारणात ती असतेच! तरीही, राजीनाम्याची खेळी हा राजकारणातील धक्कादायक चमत्कार म्हणावा लागेल!! जर्जर राष्ट्रवादीला हा एक जबर धक्का आहे, यात शंका नाही.
आता एक नवा डाव सुरू झालेला दिसतो. दादांच्या मनात राजकीय निवृत्तीचे विचार सुरूच होते, हा शरदरावांचा दावा म्हणजे डावपेचाचे नवे संकेत ठरेल अशी चिन्हे आहेत.
आता ‘तो’ मेंदू काय खेळी करतो ते पहायलाच हवे!!
कारण, ‘सातारा’ अजून बाकी आहेच!

Friday, September 20, 2019

तुझं माझं जमेना...

गेल्या पाच वर्षांत भाजपसोबत सत्तेत असूनही शिवसेनेने भाजपला खूप त्रासच दिला हे खरे आहे. लोकांच्या जिव्हाळ्याच्या प्रश्नावर सरकारला जाब विचारतच राहू असे म्हणत ठाकरे व त्यांच्या सेनेने अनेक मुद्द्यांवर सरकारची आणि भाजपची कोंडीच केली. सेनेच्या या आक्रमकपणामुळेच सरकारला आपले काही धोरणात्मक निर्णयही मागे घेणे किंवा रद्द करणे भाग पडले होते, तेव्हा शिवसेना विजयी वीराच्या आवेशांत सरकारवर अंकुश चालवत होती हे वास्तवच आहे.
पण तरीही भाजपने किंवा फडणवीस सरकारने शिवसेनेचे आभारच मानले पाहिजेत. ते दोन गोष्टींसाठी... एक म्हणजे, विरोधक असूनही भाजपसोबत सत्तेत राहून सरकारच्या स्थैर्याला सेनेने धक्का लागू दिला नाही. म्हणूनच फडणवीस यांना अल्पमतातील असूनही एकहाती सरकार चालविता आले, आणि दुसरे महत्वाचे म्हणजे, सत्तेत राहूनही विरोधकाची भूमिका कठोरपणे निभावल्यामुळेच राज्यातील विरोधकांच्या स्पेसवर शिवसेनेने कब्जा मिळविला. राज्यातील खरे विरोधक असलेल्या काॅंग्रेस राष्ट्रवादीला नामोहरम करण्यात आज भाजपला जे यश आले आहे, त्याचा मोठा वाटा शिवसेनेचाही आहे.
आज परिस्थिती पालटली आहे, तो शिवसेनेने गेल्या पाच वर्षांत भाजपसोबत बजावलेल्या विरोधकाच्या भूमिकेचा परिणाम असू शकतो. सेना-भाजपचे सूर सरकार म्हणून जुळलेच नाहीत असे वाटण्यासारखी परिस्थिती गेल्या पाच वर्षांत वारंवार दिसत राहिली. विरोधकांची स्पेस कब्जात घेण्यासाठी सेना-भाजपने जाणीवपूर्वकच हे राजकारण जपले असावे असे सुरुवातीला वाटले, पण केंद्र सरकारबाबतही सेना आक्रमक विरोधकाच्या भूमिकेत गेली. सरकारचे नाक दाबण्याची कोणतीही संधी जणू सोडायची नाही, असाच सेनेचा पवित्रा राहिला.
कालचे पंतप्रधानांचे खोचक टोमणे आणि आजचा सेनेचा बचावात्मक पवित्रा पाहता, आता बाजी पालटली असून नाक दाबण्याची खेळी आता भाजपकडे आली आहे, हे स्पष्ट दिसते.
म्हणजे, पाच वर्षांतील परिस्थितीचा व सेनेच्या विरोधकाच्या भूमिकेचाही, भाजपने पुरेपूर वापर करून घेतला, असेच चित्र आहे.
आता मिळेल ते घेऊ पण भाजपसोबत राहू अशी हतबलता सेनेच्या सुरात दिसते, हा त्याचाच परिणाम आहे!

Saturday, September 14, 2019

धन वर्षा...

एका मऊशार दुपट्यात लपेटलेला तो एवढासा जीव निगुतीने सांभाळत ती गाडीतून उतरली आणि थेट डॉक्टरसमोर जाऊन तिने दुपटं अलगद उघडलं. आतला जीव मलूल पडला होता. तळव्यावर जेमतेम मावेल एवढं लहानसं, तपकिरी रंगाचं कोणतीच हालचाल न करणारं आणि जिवंतपणाचं कोणतच लक्षण दिसत नसलेलं कासव टेबलावर डॉक्टरांच्या समोर पडलं होतं, आणि चिंतातुर नजरेनं ती डॉक्टरांकडे पाहात उभीच होती. डॉक्टरांनी तो जीव उचलून हातात घेतला, उलटा केल्याबरोबर त्याची बाहेर आलेली मान उलट्या दिशेने कलंडली. मग त्यांनी त्याच्या पायाला स्पर्श केला. निर्जीवपणे तो लोंबकळत होता.
डॉक्टरांनी निराशेने नकारार्थी मान हलविली.
ते कासव मेलं होतं.
'काहीच उपयोग नाही... तुम्ही उशीर केलात...' डॉक्टर म्हणाले, आणि त्या महिलेच्या चेहऱ्यावर काळजी, भीती, चिंता असे सारे संमिश्र भाव स्पष्टपणे उमटले.
'कुठून घेतलं हे कासव?'... डॉक्टरांनी विचारलं
‘कहींसे मंगवाया था'... ती म्हणाली आणि हताशपणे  मागे फिरू लागली.
डॉक्टरांनी निर्विकारपणे तिला खुणेनंच ते मेलेलं कासव उचलण्यास सांगितले, आणि तपासणी फीची रक्कमही सांगितली.
त्या महिलेचा चेहरा आणखीनच चिंताक्रांत झाला.
मेलेल्या कासवाच्या तपासणीसाठी पैसे द्यावे लागणार हाच त्या चेहऱ्यावरील भावाचा अर्थ असावा, हे लक्षात येत होतं. तिने पर्स उघडली. पैसे डॉक्टरांच्या टेबलवर ठेवले, आणि कसानुसा चेहरा करत तो गतप्राण देह पुन्हा कापडात गुंडाळून लांब धरत ती बाहेर पडली...
----
आजकाल अनेक घरांमध्ये कासव पाळण्याची प्रथा पडली आहे.
जनावरांच्या दवाखान्यात अधूनमधून अशी, तळव्याहूनही लहान कासवं उपचारासाठी आलेली दिसतात.
कुत्रीमांजरं पाळणारे प्राणीप्रेमी आपल्या पाळीव प्राण्यांना कुटुंबाचा घटक म्हणून सांभाळतात. त्यांच्यावर जिवापाड प्रेम करतात, आणि ते प्राणीही निर्व्याजपणे त्या प्रेमाची परतफेड करतात. अशा घरांमधील या सौहार्दामुळे त्या घरांत एक सकारात्मक वातावरण आपोआपच तयार झालेलं असतं. कुठलंही वास्तुशास्त्र घरातील पॉझिटिव्ह एनर्जीसाठी कुत्रं-मांजर पाळा असा सल्ला देत नसतानाही हजारो कुटुंबे या प्राण्यांचा कुटुंबातील घटकाच्या मायेनं सांभाळ करतात, आणि त्याच पॉझिटिव्ह एनर्जीचा अनुभव घरात घेतात...
पण वास्तुशास्त्र मात्र, पॉझिटिव्ह एनर्जीसाठी कासवं पाळायचा सल्ला देते.
-------
परवाचा जनावरांच्या दवाखान्यातील तो प्रसंग मला आज अचानक आठवला.
कारण, माझ्या मेलबॉक्समध्ये येऊन पडलेला एक ई-मेल.
'तीन पीढियोवाला कछुआ देता है अपार धन.. इतना धन, की आप संभाल नही पाओगे... घरमे कछुआ रखने को बहुत शुभ माना जाता है... अपने घर कछुआ ऑनलाईन मंगवाने के लिए, यहा क्लिक करे.. इससे घर और ऑफिसमे सकारात्मक उर्जा का प्रवाह बना रहता है!;... '
'धन वर्षा कछुआ' अशा मथळ्याखाली कासवाची ती जाहिरात मेलवर येऊन पडली होती. ती वाचली, आणि मला त्या दिवशीचा तो प्रसंग आठवला.
ते मेल्याचं तिला वाईट वाटल्याचं तिच्या चेहऱ्यावर त्या दिवशी स्पष्ट दिसत होतं.
आता मला त्याचं वेगळंच कारण असावं, असं वाटू लागलं.
ते ‘धनवर्षा करणाऱ्या’ त्या कासवांपैकीच एक तर नसेल?ते कासव असं अचानक मेलं, तर धनाचा वर्षाव कमी होणार या भयाने तर तिचा चेहरा दुःखी झाला नसावा?
धनवर्षा करणाऱ्या कासवांच्या धंद्यामुळे कुठे तरी धन वर्षा सुरू आहे, हे स्पष्ट आहे. बिचारी मांडुळं तर आता नष्ट व्हायला लागली आहेत.
----
शिक्षणाचा अभाव आणि समजुतींचा पगडा यांमुळे अंधश्रद्धा फोफावतात, असे म्हणतात. पण तळव्यावर मावणारी कासवं दिवाणखान्याच्या दर्शनी भागात ठेवून शोभेची वस्तू म्हणून त्यांना मिरवणारा समाज अशिक्षित आडाणी नसतो. धनवर्षावाची हाव हेच त्याचे कारण असेल, तर त्या मुक्या जिवांच्या भविष्यात काय वाढून ठेवले असेल ते स्पष्टच आहे....

उतारा!

कोणत्याही समस्येकडे सकारात्मक व विधायक भावनेने पाहिले तर कितीही गंभीर समस्या असली तरी ती कोणत्या तरी बाजूने उपकारक वाटू लागते, व एक समस्या हा दुसऱ्या त्याहून तीव्र समस्येवरील इलाज असावा असेही वाटू लागते.
महागाई, निवाऱ्याचा प्रश्न, महागडे शिक्षण, बेरोजगारी अशा अनेक समस्यांनी माणसाचे जगणे कठीण झाले आहेच, पण याच समस्यांमुळे या समस्येचे मूळ असलेली, बेफाम वाढणाऱ्या लोकसंख्येची बेसिक समस्या आटोक्यात यायला मदत झाली, हे वास्तव आहे.
अपुऱ्या आर्थिक उत्पन्नामुळे कुटुंबाचे भवितव्य सुरक्षित करण्याचा मुद्दा संकटासमान वाटू लागतो. मुलाच्या जन्माआधीच आईबापांना त्याच्या अॅडमिशनचा, प्रवेशासाठी द्याव्या लागणाऱ्या डोनेशनचा, शाळा महाविद्यालयांतील भरमसाठ फीचा आणि शिक्षणातील गुणवत्तेसाठी सुरू असलेल्या गळेकापू स्पर्धेचा धसका बसलेला असतो. या सगळ्यातून पार पडून आपले मूल भविष्यात सुखी समाधानी व चांगले नागरिक बनू शकेल का, आपण तसे बनविण्यातील आपली जबाबदारी पेलवू शकतो का, हा विचार बळावतो, आणि नकारात्मक उत्तराच्या भयापोटी, ‘नकोच ते मूल’ असा निष्कर्ष काढणे भाग पडते.
महागाई, बेरेजगारी हे प्रश्नही कुटुंबविस्तीराच्या विचाराला वेसण घालतात, तर ‘डोक्यावर छप्परच नसेल तर संसाराचा पसारा कशाला वाढवायचा असा विचार बळावू लागतो.
अशा अनेक समस्यांचा परिणाम म्हणून लोकसंख्येची वाढ रोखली जाते.
हा या समस्यांचा थेट परिणाम नसला तरी लोकसंख्यावाढीचा वेग कमी होण्याची ही अप्रत्यक्ष पण प्रमुख कारणे असल्याचे वास्तव नाकारता येणार नाही. अर्थात, समस्या कायम ठेवणे किंवा वाढत ठेवणे हा अन्य कोणती समस्यांचा उपाय नाही, हे खरेच असल्यामुळे या समस्या म्हणजे अप्रिय, कडवट विषारी डोस आहे हेही खरे आहे.
पण काही समस्या सोडविण्यासाठी काही भयंकर मात्रा लागू पडतात.
मुंबईसारख्या महानगरातील वाहतुकीची समस्या कमी करण्यासाठी याआधी सनदशीर मार्गांनी अनेक उपाय केले गेले. फ्लायओव्हर झाले, सी-लिंक झाला, फ्रीवे झाला, पादचाऱ्यांसाठी स्कायवाॅकही झाले. पण माणसांची आणि वाहनांची गर्दी वाढतच राहिली आणि वाहतुकीचा प्रश्न बिकटच होत गेला. आता तो एवढा बळावला आहे, की तो कायमचा सोडविण्यासाठी एखादी नवी समस्याच उभी करणे हाच पर्याय ठरावा...
केंद्र सरकारने संमत केलेल्या नव्या वाहन कायदा ही एक समस्या असल्याचे काहींना वाटू लागले असले, तरी या कायद्यातील दंड आकारणीच्या जबर तरतुदीमुळे रस्त्यावर विनाउद्देश उतरणाऱ्या वाहनांच्या गर्दीस आळा बसणे शक्य आहे. नवा कायद्याचा धसका हा समस्याग्रस्ततेमुळे लोकसंख्या विस्तारास वेसण घालण्याच्या विचारासारखाच जालीम उपाय ठरू शकतो, यात शंका नाही.
काही वेळा, नवी समस्या हाच दुसऱ्या जुनाट समस्येचा उपाय असू शकतो.
तुम्हाला काय वाटते?